بیان مسئله

اولین مرحله از طراحی تحقیق، تبیین مسئله است. به جرئت می‌توان گفت مهمترین بخش در طراحی تحقیق، همین بیان مسئله است. اجازه دهید قبل از تبیین شیوه نوشتن بیان مسئله، از ضرورت آن بگویم. بیان مسئله بسیار مهم است؛ زیرا:
۱٫ اگر شما بیان مسئله را دقیق ننویسید، فضا برای خودتان هم مبهم می‌شود، اگر نتوانید مسئله را برای خودتان تبیین کنید، در ادامه کار نخواهید دانست که چگونه پژوهش را انجام دهید.
۲٫ دقیق نبودن بیان مسئله موجب می‌شود در طراحی سؤالات فرعی دچار مشکل شوید. در صورتی که سؤالات فرعی، دقیق طراحی نشوند، قادر نخواهید بود فهرست مطالب خود را تنظیم کنید. اگر فهرست مطالب خود را قبل از شروع فیش‌برداری آماده نکنید، از کجا خواهید دانست که چه مطالبی را برای پژوهش خود جمع‌آوری کنید.
۳٫ با توجه به اینکه جایگاه بیان مسئله در پاراگراف اول مقدمه است، برای داشتن مقدمه خوب، باید بیان مسئله دقیقی بنویسید. علاوه بر اینکه در ابتدای چکیده و ابتدای نتیجه‌گیری نیز باید اشاره‌ای به طرح بحث داشته باشید و خلاصه بیان مسئله را بنویسید.
۴٫ در فرم ارزیابی مقالات در نشریات، همایش‌ها و جشنواره‌ها، غالباً بخشی از امتیازات مقاله، به تبیین دقیق مسئله اختصاص داده می‌شود. برای نمونه، در فرم ارزیابی اجمالی جشنواره علامه حلی، ۱۰ امتیاز، و در فرم ارزیابی تفصیلی، ۶ امتیاز برای تبیین دقیق مسئله گذاشته شده است.
تمامی این موارد نشان از اهمیت بیان مسئله دارد. پس سعی کنید بیان مسئله را خیلی دقیق بنویسید.
اما شیوه نوشتن بیان مسئله؛ در یک کلام، بیان مسئله یعنی طرح بحث؛ یعنی تبیین کاری که قرار است در پژوهش انجام دهید. نوشتن بیان مسئله سخت نیست ولی بسیار دقیق است. نکته مهم در نوشتن بیان مسئله این است که شما باید به تمام زوایای مسئله اشاره کنید و چیزی از آن زوایا را جا نگذارید. به همین جهت من بیان مسئله را اینگونه تعریف می‌کنم: «شرح عنوان و اشاره به مباحث مقاله». یعنی شما باید در ضمن تشریح عنوان تحقیق از طریق شرح قیود آن، به مباحثی که قرار است در مقاله بیاورید اشاره کنید.
بهترین شیوه برای نوشتن بیان مسئله، تشریح و ارتباط بین قیود عنوان پیشنهادی است؛ یعنی شما باید ببینید عنوان شما چند قید دارد، سپس این قیود را شرح دهید و آنها را با هم مرتبط کنید. توصیه می‌کنم برای تشریح قیود، از کلی به جزئی بروید، یعنی اول موضوع عام را شرح و بسط دهید، سپس سراغ موضوع خاص بروید و در انتها اشاره‌ای به قید محدودکننده داشته باشید. در انتهای بیان مسئله حتماً مطرح کنید که در پژوهش مشخصاً چه کاری را انجام خواهید داد.
برای نمونه، یکی از پژوهشگران، برای عنوان پیشنهادی «بررسی مرگ یا خواب اصحاب کهف با توجه به آیه ۱۸ سوره کهف» این‌گونه بیان مسئله نوشته است:
«در قرن دوم میلادی، گروهی از جوانان یک دیار، به دلیل ظلم حاکم زمان خود و بر اساس عقایدی که به خدای یکتا داشتند، مجبور به ترک سرزمین خود شده، به غاری پناه بردند و بعد از حدود سیصد سال از آن خارج شدند. قرآن کریم در سوره مبارکه کهف به بیان داستان این گروه که به اصحاب کهف مشهور شده‌اند، پرداخته است. بنابر نظر مشهور مفسرین و مورخین، اصحاب کهف در طول مدت حضور خود در غار، در خواب فرو رفته بودند. قرآن کریم در آیه ۱۸ سوره کهف می‌گوید: «وَ تَحْسَبُهُمْ أَیْقاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ» مفسران و مترجمان قرآن کریم، واژه «رقود» را به خواب یا خواب راحت ترجمه کرده‌اند (آدرس). اما به دلایلی که در مقاله مطرح می‌شود احتمال مرگ این افراد نیز در کل مدت زمان اقامتشان وجود دارد. این پژوهش به تحلیل این مسئله می‌پردازد که اصحاب کهف در طول مدت سیصد سال، در چه حالتی (خواب یا مرگ) بوده‌اند؟»
در این بیان مسئله، محقق تمامی عقود عنوان پیشنهادی، یعنی «اصحاب کهف»، «خواب یا مرگ آنان» و «آیه ۱۸ سوره کهف» را شرح داده و آنها را به هم ارتباط داده است.
نکته بسیار مهم در بیان مسئله این است که برای انتخاب هر قید در عنوان باید دلیل بیاورید. باید مخاطب را قانع کنید که چرا این موضوع خاص را انتخاب کرده‌اید؟ و چرا این قید محدود کننده را برای پژوهش خود برگزیده‌اید؟ این امر بسیار مهم است. برای نمونه به این بیان مسئله که برای عنوان پیشنهادی «راه‌های مقابله با نفوذ فکری و فرهنگی دشمن از منظر قرآن» نوشته شده است، توجه کنید:
«دشمن همواره در صدد جلوگیری از هرگونه پیشرفت جامعه اسلامی می‌باشد و از هر فرصتی برای رسیدن به اهداف خود استفاده می‌کند. مهمترین روشی که دشمن برای ورود در جامعه اسلامی استفاده می‌کند روش‌های فکری و فرهنگی است. دشمن از این طریق، به صورت پنهانی در جامعه رخنه کرده، افراد را منحرف می‌کند. در این هنگام آنچه که اهمیت دارد مقابله هوشمندانه و هدفمند جامعه اسلامی با آن است. برای مقابله با برنامه‌های دشمن، اول باید روش‌های او در عرصه‌های فکری و فرهنگی را شناخت و با توجه به روش‌های دشمن، راهکار مقابله را ارائه داد. از آنجا که قرآن کتاب هدایت و برنامه زندگی انسان است، و اصول صحیح زیستن را، هم برای فرد و هم برای سطح جامعه، برای بشر به ارمغان آورده است، می‌توان شناخت دشمن و شیوه‌های نفوذ جهت تسلط بر جامعه اسلامی و چگونگی مقابله با آن از قرآن استفاده کرد. این مقاله بر آن است که به شیوه‌های فکری و فرهنگی نفوذ دشمن پرداخته و راهکارهای مقابله با آن را از منظر آیات قرآن بررسی کند.»
در این بیان مسئله، پژوهشگر علت انتخاب «روش‌های فکری و فرهنگی» را مطرح کرده‌ و گفته «مهمترین روشی که دشمن برای ورود در جامعه اسلامی استفاده می‌کند روش‌های فکری و فرهنگی است». همچنین برای مطرح کردن بحث «راههای مقابله» در مقاله، دلیل آورده که «در این هنگام، آنچه اهمیت دارد مقابله هوشمندانه و هدفمند جامعه اسلامی با آن است» سپس برای اینکه بگوید چرا از آیات قرآن برای قید محدودکننده استفاده کرده، گفته است: «از آنجا که قرآن کتاب هدایت و برنامه زندگی انسان است …»

نمونه کار
نهج‌البلاغه که مجموعه‌ای از سخنان امیر المؤمنین (علیه السلام) است، سرمایه گران‌بهایی است که انسان‌ها می‌توانند در سایه رهنمودهای آن به رشد و پیشرفت بالایی دست یابند. علاوه بر اینکه این امکان برایشان فراهم می‌شود که دستورات زندگی مادی و معنوی دین اسلام را به همه ملت‌ها ارائه کنند. حضرت امیر (علیه السلام) در نهج‌البلاغه معارف بسیاری را از دین مبین اسلام مطرح کرده است که مسائل اخلاقی از جمله آنان است. ایشان در خطبه ۸۱ نهج‌البلاغه به مسئله پر اهمیت زهد می‌پردازد و حقیقت زهد و همچنین راهکارهای عملی رسیدن به آن را مطرح می‌کند. از آنجا که تبیین حقیقت یک صفت مقدم بر ارائه راهکار برای رسیدن به آن است، این مقاله درصدد است تا بر اساس خطبه ۸۱ نهج‌البلاغه، حقیقت زهد را از نگاه حضرت علی (علیه السلام) بررسی کند.

برای مطالعه بیان مسئله‌های بیشتر به «برگه‌های کارورزی طرح تحقیق» مراجعه کنید.