فیش‌نویسی

ففیش‌نویسی که عبارت است از جمع‌آوری اطلاعات برای تهیه بدنه اصلی مقاله ساده‌ترین مرحله پژوهش است، فقط خیلی زمان می‌گیرد. راحت است، از این جهت که وقتی شما سؤالات فرعی را طراحی کرده‌اید، می‌دانید که دنبال چه مطالبی بگردید؛ و چون مطالعات مقدماتی داشته‌اید، می‌دانید که از چه منابعی، مطالب خود را به دست بیاورید. زمان‌بر است، به این دلیل که مطالعه منابع و فیش‌برداری از آنها وقت می‌برد.
برخی فیش‌نویسی را کاری بیهوده و دست‌وپاگیر می‌دانند. ایشان معتقدند وقتی می‌توان مطالب را تهیه کرد و هر مطلب را در جای خود در مقاله قرار داد تا به صورت پازل، مقاله تکمیل گردد، دیگر چرا فیش‌نویسی انجام دهیم و وقت خود را بیهوده تلف کنیم؟
در جواب این دسته از افراد باید بگویم که بزرگ‌ترین مزیت فیش‌نویسی این است که فیش‌نویسی، هنگام تهیه سیاهه نوشته، نظریات مختلف پیرامون مسئله مورد بحث را جلو چشم شما قرار می‌دهد و به شما فرصت می‌دهد تا با پیش رو داشتن نظریات مختلف دانشمندان پیرامون یک مسئله، راحت‌تر بتوانید نظرات را تحلیل کرده، یک نظر را انتخاب کنید و یا قول جدیدی ارائه دهید. این را در «تهیه سیاهه نوشته» بیشتر توضیح خواهم داد.
وقتی در مورد فیش‌نویسی صحبت می‌کنیم، برای طلبه‌ها چند سؤال پیش می‌آید و همواره از ما این سؤالات را می‌پرسند:
۱٫ برای فیش‌نویسی از چه برگه‌ای استفاده کنیم؟
۲٫ از چه مطالبی باید فیش تهیه کرد؟
۳٫ یک فیش را چگونه بنویسیم؟ به عبارت دیگر: چه عناصری را باید در فیش بیاوریم؟
پاسخی که من برای این طلبه‌ها دارم این است:
سؤال اول: یک سری فیش‌هایی در بازار موجود است که می‌توان آنها را تهیه کرد و مطالب فیش را در آنها نوشت. در صورت عدم دسترسی به آنها، می‌توان از برگه‌های یک اندازه، مثلاً A5 ، استفاده کرد.
فقط، توصیه‌ای که برایتان دارم این است که سعی کنید در کل مرحله فیش‌نویسی از یک نوع برگه و یک قطع از کاغذ استفاده کنید؛ زیرا اگر برگه‌های متفاوت به کار ببرید و اصطلاحاً مطالب خود را در هر برگه‌ای که به دستتان رسید یادداشت کنید، هنگامی که فیش‌ها را در یک‌جا جمع می‌کنید، با منظره جالبی رو به رو نخواهید شد؛ زیرا تصور کنید یک سری برگه پیش روی شماست که چندتای آنها برگه A5 است، چندتا برگه کاهی، چندتا برگه کلاسوری، چندتا برگه دفتر و … . این بی‌نظمی شما را دچار کسالت خواهد کرد و معروف است که «کسالت سهم مهلک پژوهش است». اما اگر تمام فیش‌های خود را مثلاً در برگه‌های A5 بنویسید، فیش‌های شما یک‌دست و منظم خواهند بود.
سؤال دوم: این قانون را قبلاً تذکر داده‌ام که: «تنها و تنها مطالبی در مقاله مطرح می‌شوند که ارتباط مستقیم با جواب سؤال اصلی داشته باشند». همچنین گفتم که: «سؤالات فرعی خُرد شده سؤال اصلی هستند» و نیز گفتم: «در بدنه مقاله باید به سؤالات فرعی پاسخ داد و در سرتاسر مقاله، اثری از پاسخ به سؤال اصلی نمی‌بینید». با استناد به همین قوانین، شما باید مطالبی را جمع‌آوری کنید و در فیش بنویسید که به شما برای پاسخ به سؤالات فرعی کمک کنند. هر مطلبی را که در هر کتابی می‌بینید، اگر پاسخ سؤال فرعی است در فیش ثبت کنید و در غیر این صورت، آن را کنار بگذارید.
سؤال سوم: اما اینکه چگونه فیش بنویسیم، باید بدانید که در یک فیش شش عنصر باید یادداشت شود: مشخصات فیش، نام نویسنده، متن مورد نظر، تحلیل شخصی نسبت به متن مورد نظر، آدرس منبع، مشخصات عمومی منبع.
نکته دیگر در مورد برگه فیش، که بسیار مهم هم هست، این است که در هر فیش، تنها یک مطلب از یک کتاب نوشته می‌شود. یعنی اگر یک مطلب را از چهار کتاب قرار است فیش تهیه کنید، از چهار برگه باید استفاده کنید. همچنین اگر از یک کتاب قرار است چهار مطلب را یادداشت کنید، باز هم باید از چهار برگه استفاده کنید. پس تکرار می‌کنم: «هر فیش برای تهیه یک مطلب از یک کتاب است»
قبل از اینکه فیش‌نویسی را شروع کنید، فهرست مطالب خود را کد‌گذاری کنید. برای نمونه، در عنوان مقاله «موارد جواز غیبت» فهرست مطلب بدین شکل (عکس ۱) کدگذاری می‌شود.
کدگذاری

پس از کدگذاری، یک برگه که قصد دارید در آن فیش‌های خود را بنویسید برمی‌دارید و فیش‌نویسی را شروع می‌کنید:
۱٫ در قسمت بالای فیش مشخصات سند را می‌نویسید. مراد از مشخصات سند، دو عدد است. یک عدد، کد بحث شماست، یعنی اگر فیش شما مربوط به تعریف غیبت است، کد «۱» را می‌گذارید. عدد دوم شماره مسلسل فیش شماست، یعنی اگر برای تعریف غیبت سراغ کتاب مکاسب شیخ انصاری رفتید، به این فیش شماره «۱» می‌دهید. برای مرتبه دوم، اگر سراغ کتاب مکاسب مرحوم امام رفتید و از آن فیش تهیه کردید، برای آن فیش عدد «۲» را می‌گذارید.۲٫ در مرحله بعد، درج کنید که این مطلب را از چه کسی می‌نویسید.
۳٫ در زیر آن، متن مورد نظر را یادداشت کنید. البته متن را به سه شیوه می‌توان نوشت:
الف. اگر متن شما کوتاه است، عین متن را بنویسید.
ب. اگر متن شما زیاد است، در حد یک صفحه، سطر اول متن مورد نظر را بنویسید و بعد سه نقطه به صورت افقی و زیر هم بگذارید و سپس سطر آخر متن خود را یادداشت کنید. در این صورت، هنگام تهیه سیاهه نوشته، متوجه خواهید شد که مراد از مطلب شما، کدام متن است و ابتدا و انتهای آن کجا قرار دارد. علاوه بر اینکه وقت خود را برای یادداشت فیش تلف نکرده‌اید.
ج. اگر متن شما بسیار زیاد است، فقط کافی است آدرس متن مورد نظر را یادداشت کنید و از یادداشت تمام یا بخشی از متن خودداری کنید.
۴٫ پس از یادداشت متن مورد نظر، یک تحلیلی از آن ارائه دهید. مراد از تحلیل، بیان نظر خودتان در مورد متن نوشته شده است. در عکسی که در ادامه گذاشته‌ام، یک نمونه از تحلیل را برایتان آورده‌ام. این کار بسیار اهمیت دارد زیرا هم قوه تحلیل شما را بالا می‌برد و اجازه نمی‌دهد که در برابر نوشته دیگران منفعل باشید. هم این که هنگام نوشتن مقاله، با یادداشت کردن این تحلیل‌ها، از قلم خودتان برای پروراندن مسئله استفاده می‌کنید.
۵٫ سپس آدرس منبع خود را ذکر کنید.
۶٫ در انتها، مشخصات عمومی و نشر منبع مورد نظر را یادداشت می‌کنید که هنگام تنظیم فهرست منابع، لازم نباشد که مجدداً به کتاب مراجعه کنید.
در (عکس ۲) یک نمونه از فیش را برایتان می‌گذارم.

فیش

جناب حجت الاسلام و المسلمین محقق‌فر در کارگاه مقدمات پژوهش، بیست اصل برای فیش‌نگاری ارائه کردند که من به صورت لیست‌وار، آنها را برای شما بازگو می‌کنم:
۱٫ تنها و تنها اطلاعات باید از منابع دست اول و معتبر تهیه شود.
۲٫ اطلاعات به دو صورت نقل عین الفاظ، و ثبت محتوا و مضمون می‌تواند جمع‌آوری شود. گاهی نیز در فیش به ثبت آدرس منابع و مطالب اکتفا می‌شود.
۳٫ تنها و تنها اطلاعاتی باید جمع شود که مرتبط با مسئله تحقیق باشد.
۴٫ اطلاعات باید به اندازه کافی جمع شود، نه زیاد و نه کم.
۵٫ قسمت اصلی در هر فیش عبارت است از: عنوان، مشخصات سند، متن، اظهار نظر شخصی.
۶٫ در هر فیش فقط یک نوع اطلاعات را باید ثبت کرد.
۷٫ در هر فیش، آدرس منبع باید ذکر شود.
۸٫ در هر فیش حتماً و حتماً جایی برای اظهار نظر شخصی باید در نظر گرفته شود تا محقق منفعل نباشد.
۹٫ باید برخی از نکات مهم فیش را برجسته کرد.
۱۰٫ مطالب فیش را باید با خطی خوش، با خودکار مشکی و یک رو نوشت و نگران اسراف هم نبود.
۱۱٫ نوشته علمی نباید حجم نقل قول‌های مستقیمش زیاد باشد.
۱۲٫ فیش‌نویس با محقق تفاوت دارد. پردازش فیش، محقق را از فیش‌نویسیِ صرف خارج می‌کند.
۱۳٫ کاربرد محتوای فیش باید در فیش یادداشت شود.
۱۴٫ برای سازماندهی فیش‌ها به سازماندهی سؤالات اصلی و فرعی نیاز است.
۱۵٫ در پژوهش مطلوب است که محقق، قبل از اقدام به فیش‌برداری، لیست کاملی از منابع را تهیه کند.
۱۶٫ سرنوشت احتمالی یک فیش عبارت است از: حذف فیش، تکمیل فیش و مطالبه تهیه فیش جدید.
۱۷٫ نباید اصراری به خرید فیش‌های بازاری داشت.
۱۸٫ در قسمت ثبت اطلاعات نباید به شیوه کشکولی نوشت.
۱۹٫ معمولاً برای آشنایی با فضای علمی (منابع و صاحبان اثر) و کارهای پیرامون مسئله می‌توان به مقالات و پایان‌نامه‌ها در پایگاه‌های دیجیتالی و کتابخانه‌ها رجوع کرد. اما برای تحقیق و اعتبار بخشی و حرف استنباطی و نو، باید به منبع دست اول فقهی (کتابخانه یا نرم‌افزارهای نور) مراجعه نمود.
۲۰٫ حتی المقدور فیش‌ها کوتاه و فشرده باشد. در هر فیش اطلاعات مورد نیاز ثبت شود نه بیشتر.
نمونه کار
من برای پژوهش خود فیش‌های زیادی تهیه کرده‌ام که گزاردن آنها در این جا امکان‌پذیر نیست. ولی برای نمونه یکی از فیش‌های خود را بازنویسی می‌کنم.

۳/۲/۱ – ۳

امام علی (علیه السلام):
۱٫ کسی که بیشتر از همه آرزو دارد، از همه کمتر به یاد مرگ‌ است.
۲٫ اما آرزوی دراز آخرت را از یاد آدمی می‌زداید.

تحلیل: از مفهوم این دو روایت استفاده می‌شود که اگر آرزو کوتاه باشد، انسان بیشتر به یاد مرگ می‌افتد و در جای خود ثابت است که یاد مرگ تأثیرات مثبتی در زندگی انسان دارد.

آدرس: محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۴، ج۱، ص۱۸۸

مشخصات منبع: محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه همراه با ترجمه فارسی، ترجمه حمیدرضا شیخی، تحقیق مرکز تحقیقات دارالحدیث، ۱۵ جلد، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ ش.